Livre de l’Exode - Chapitre 16
Chapitre : 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40
Chapitre 16
Toute la communauté des fils d’Israël partit d’Élim et atteignit le désert de Sine, entre Élim et le Sinaï, le quinzième jour du deuxième mois après sa sortie du pays d’Égypte. Ex 16, 1 : Hag e loc’hjont eus Elim, hag e teuas holl gumuniezh bugale Israel da ouelec’h Sin, a zo etre Elim ha Sinai, d’ar bemzekvet deiz eus an eil miz goude ma oant deuet er-maez eus an Egipt.
Dans le désert, toute la communauté des fils d’Israël récriminait contre Moïse et Aaron. Ex 16, 2 : Holl gumuniezh bugale Israel en em lakaas da c’hrozmolat a-enep Moizez hag a-enep Aaron, er gouelec’h.
Les fils d’Israël leur dirent : « Ah ! Il aurait mieux valu mourir de la main du Seigneur, au pays d’Égypte, quand nous étions assis près des marmites de viande, quand nous mangions du pain à satiété ! Vous nous avez fait sortir dans ce désert pour faire mourir de faim tout ce peuple assemblé ! » Ex 16, 3 : Bugale Israel a lavaras dezho : "Salv ma vijemp bet marvet dre zorn an Aotrou Doue, e bro Egipt, pa oamp azezet e-tal ur gaoteriad-kig, ha pa zebremp bara hor gwalc’h ! Hon degaset hoc’h eus d’ar gouelec’h-mañ, evit ober d’an holl engroez-mañ a dud mervel gant an naon".
Le Seigneur dit à Moïse : « Voici que, du ciel, je vais faire pleuvoir du pain pour vous. Le peuple sortira pour recueillir chaque jour sa ration quotidienne, et ainsi je vais le mettre à l’épreuve : je verrai s’il marchera, ou non, selon ma loi. Ex 16, 4 : Neuze e lavaras an Aotrou Doue da Voizez : "Setu ! Me a ya da lakaat glav-bara da gouezhañ warnoc’h eus an neñv, hag ar bobl a yelo er-maez evit dastum bemdez ar pezh o devezo ezhomm evit pep devezh ; me a fell din o amprouiñ evit gwelout hag heuliañ a raint va Lezenn pe ne raint ket.
Mais, le sixième jour, quand ils feront le compte de leur récolte, ils trouveront le double de la ration quotidienne. » Ex 16, 5 : Ha d’ar c’hwec’hvet deiz ec’h aozint ar pezh o devezo degaset hag e vo an doubl eus ar pezh a zastumint en deizioù all".
Moïse et Aaron dirent alors aux fils d’Israël : « Ce soir, vous saurez que le Seigneur vous a fait sortir du pays d’Égypte ; Ex 16, 6 : Hag e lavaras Moizez hag Aaron da holl vugale Israel : "Emberr e ouiot ez eo an Aotrou en deus ho tennet eus bro Egipt.
et, demain matin, vous verrez la gloire du Seigneur, parce qu’il a entendu vos récriminations contre lui. Nous, que sommes-nous pour que vous récriminiez contre nous ? » Ex 16, 7 : Ha d’ar beure e welot gloar an Aotrou, peogwir en deus klevet ho krozmoloù enep an Aotrou. Ni, petra ez omp, ma c’hrozmolit enep deomp ?"
Par là, Moïse voulait dire : « Vous verrez la gloire du Seigneur quand, le soir, il vous donnera de la viande en nourriture et, le matin, du pain à satiété. En effet, le Seigneur a entendu vos récriminations. Car ce n’est pas contre nous que vous récriminez mais bien contre le Seigneur. » Ex 16, 8 : Hag e lavaras Moizez : "Pa roio an Aotrou deoc’h d’abardaez kig da zebriñ ha bara d’ar beure, ho kwalc’h, en devo klevet an Aotrou ho krozmoloù enep dezhañ ; met ni, piv omp ? N’eo ket ouzhimp hoc’h eus da c’hrozmolat, met ouzh an Aotrou".
Moïse dit ensuite à Aaron : « Ordonne à toute la communauté des fils d’Israël : “Présentez-vous devant le Seigneur, car il a entendu vos récriminations.” » Ex 16, 9 : Neuze e lavaras Moizez da Aaron : "Lavar da holl gumuniezh bugale Israel : Tostait dirak an Aotrou, rak klevet en deus ho krozmoladeg".
Aaron parla à toute la communauté des fils d’Israël ; puis ils se tournèrent du côté du désert, et voici que la gloire du Seigneur apparut dans la nuée. Ex 16, 10 : Ha setu p’edo Aaron o komz ouzh holl gumuniezh bugale Israel, e trojont etrezek ar gouelec’h ; ha setu gloar an Aotrou Doue a voe gwelet o ’n em ziskouez er c’houmoul.
Le Seigneur dit alors à Moïse : Ex 16, 11 : An Aotrou a gomzas ouzh Moizez hag a lavaras :
« J’ai entendu les récriminations des fils d’Israël. Tu leur diras : “Au coucher du soleil, vous mangerez de la viande et, le lendemain matin, vous aurez du pain à satiété. Alors vous saurez que moi, le Seigneur, je suis votre Dieu.” » Ex 16, 12 : Klevet em eus krozmoladeg bugale Israel. Komz outo evel-hen : D’abardaez-noz e tebrot kig, ha diouzh ar beure ho po ho kwalc’h a vara, hag e ouiot ez on me an Aotrou, ho Toue.
Le soir même, surgit un vol de cailles qui recouvrirent le camp ; et, le lendemain matin, il y avait une couche de rosée autour du camp. Ex 16, 13 : D’abardaez-noz, en deiz-se, e savas koailhed hag e c’holojont ar c’hamp ; ha diouzh ar beure, e oa ur gwiskad glizh en-dro d’ar c’hamp.
Lorsque la couche de rosée s’évapora, il y avait, à la surface du désert, une fine croûte, quelque chose de fin comme du givre, sur le sol. Ex 16, 14 : Pa savas ar glizh e voe gwelet war-c’horre ar gouelec’h un dra vunut, skantennek, fin evel rev-gwenn war an douar.
Quand ils virent cela, les fils d’Israël se dirent l’un à l’autre : « Mann hou ? » (ce qui veut dire : Qu’est-ce que c’est ?), car ils ne savaient pas ce que c’était. Moïse leur dit : « C’est le pain que le Seigneur vous donne à manger. Ex 16, 15 : Pa welas bugale Israel an dra-se e lavarjont an eil d’egile : "Man hou ?" a sinifi "Petra eo se ?", rak ne ouient ket petra e oa. Ha Moizez a lavaras dezho : "Hennezh eo ar bara a ro an Aotrou Doue deoc’h da zebriñ."
Voici ce que le Seigneur a ordonné : Recueillez-en autant que chacun peut en manger : une mesure par personne. Chacun de vous en prendra selon le nombre d’habitants de sa tente. » Ex 16, 16 : Setu ar pezh en deus gourc’hemennet an Aotrou : Serrit dioutañ pep hini diouzh ma tebr, un ‘omer' dre benn, hervez niver an dud hoc’h eus. Pep hini a gemero evit ar re a zo en e dinell".
Les fils d’Israël firent ainsi : certains en recueillirent beaucoup, d’autres peu. Ex 16, 17 : Hag e reas evel-se bugale Israel, o serriñ muioc’h pe nebeutoc’h.
Celui qui en avait ramassé beaucoup n’eut rien de trop ; celui qui en avait ramassé peu ne manqua de rien. Ainsi, chacun en avait recueilli autant qu’il pouvait en manger. Ex 16, 18 : Muzuliet e veze gant un omer, ha n’en devoa ket re an hini en devoa ar muiañ, hag an hini en devoa an nebeutañ ne oa ket dibourvez. Pep hini, diouzh ar pezh a zebre, a serre.
Moïse leur dit encore : « Que personne n’en garde jusqu’au matin ! » Ex 16, 19 : Hag e lavaras Moizez dezho : "Den ne lezo dioutañ betek ar beure !"
Ils n’écoutèrent pas Moïse et certains en gardèrent jusqu’au matin. Mais le surplus fut infesté de vers et se mit à sentir mauvais. Alors Moïse s’irrita contre eux. Ex 16, 20 : Met, disent ouzh Moizez, e lezas tud-a-oa dioutañ betek ar beure, hag e vervas preñved ennañ, hag e flaerias. Hag e fuloras outo Moizez.
Matin après matin, ils en recueillaient autant que chacun pouvait en manger. À la chaleur du soleil, tout était fondu. Ex 16, 21 : Serriñ a raent bep beure pep hini diouzh ma tebre, ha pa domme an heol, e teuze.
Or, le sixième jour, ils recueillirent le double de ce pain : deux mesures par personne. Et tous les chefs de la communauté vinrent en informer Moïse. Ex 16, 22 : Ha d’ar c’hwec’hvet deiz e serrent boued an daougementad : daou omer da bep hini. Hag e teuas holl bennoù ar gumuniezh da gontañ se da Voizez.
Moïse leur dit : « Oui, c’est bien ce que le Seigneur avait dit. Demain est un grand sabbat, un sabbat consacré au Seigneur. Cuisez ce qui doit cuire, faites bouillir ce qui est à bouillir. Et gardez le surplus en réserve jusqu’au matin. » Ex 16, 23 : Hag e lavaras dezho : "Setu ar pezh en deus lavaret an Aotrou : Ur Sabad, un diskuizh santel evit an Aotrou e vo warc’hoazh ; ar pezh hoc’h eus da bobañ, pobit, hag ar pezh hoc’h eus da barediñ, paredit ! Hag ar restachoù, o lakait a-gostez a-benn ar beure !"
Ils le gardèrent, comme Moïse l’avait ordonné. Et il n’y eut ni mauvaise odeur ni vermine. Ex 16, 24 : Hag o mirout a rejont betek ar beure, evel m’en devoa kemennet Moizez, ha ne flaerias ket, ha preñved ne voe ket e-barzh.
Moïse leur dit : « Mangez-le aujourd’hui. Aujourd’hui, c’est le sabbat du Seigneur. Aujourd’hui, vous n’en trouverez pas dehors. Ex 16, 25 : Hag e lavaras Moizez : "Debrit hiziv, rak Sabad a zo hiziv gant an Aotrou, hiziv ne vo ket kavet dioutañ war ar maez.
Pendant six jours, vous en ramasserez, mais, le septième jour, c’est le sabbat : il n’y en aura pas. » Ex 16, 26 : E-pad c’hwec’h deiz e serrot, met d’ar seizhvet deiz, ar Sabad, ne vo ket en deiz-se".
Or, le septième jour, des gens sortirent pour en recueillir, mais ils n’en trouvèrent pas. Ex 16, 27 : D’ar seizhvet deiz ez eas tud da serriñ, ha ne gavjont ket.
Le Seigneur dit à Moïse : « Combien de temps encore refuserez-vous de garder mes commandements et mes lois ? Ex 16, 28 : Hag e lavaras an Aotrou da Voizez : "Betek peur e nac’hot mirout va gourc’hemennoù ha va lezennoù ?
Voyez : le Seigneur vous a donné le sabbat ; aussi, le sixième jour, vous donne-t-il du pain pour deux jours. Restez donc chacun chez vous. Que personne ne sorte de chez lui le septième jour. » Ex 16, 29 : Sellit : an Aotrou en deus roet deoc’h ar Sabad, setu perak e ro deoc’h d’ar c’hwec’hvet deiz boued daou zevezh. Chomit pep hini er gêr ; ne daio den eus ar gêr d’ar seizhvet deiz !"
Et, le septième jour, le peuple cessa toute activité. Ex 16, 30 : Hag e tiskuizhas an dud d’ar seizhvet deiz.
La maison d’Israël donna à ce pain le nom de « manne ». C’était comme de la graine de coriandre, de couleur blanche, au goût de beignet au miel. Ex 16, 31 : Hag e c’halvas Ti Israel anv an dra-mañ : Manna. Hag evel had koriandrez e oa, gwenn, hag e vlaz evel ur wastell vel.
Moïse dit : « Voici ce que le Seigneur a ordonné : Qu’on en garde une pleine mesure en réserve pour les générations futures. Ainsi pourront-ils voir le pain dont je vous ai nourri au désert, quand je vous ai fait sortir du pays d’Égypte. » Ex 16, 32 : Hag e lavaras Moizez : "Setu an dra a c’hourc’hemenn an Aotrou : Leugnit un omer dioutañ, da virout evit ho tiskennidi, ma welint ar bara a roan deoc’h da zebriñ er gouelec’h, goude bezañ ho tennet eus bro Egipt".
Moïse dit à Aaron : « Prends un vase, tu y mettras une pleine mesure, de manne et tu le déposeras devant le Seigneur, en réserve pour les générations futures. » Ex 16, 33 : Hag e lavaras Moizez da Aaron : "Kemer ur jarl ha laka e-barzh un omerad manna, ha klenk anezhañ dirak an Aotrou, da vezañ miret evit ho tiskennidi".
Comme le Seigneur l’avait ordonné à Moïse, Aaron déposa le vase, en réserve, devant le Témoignage. Ex 16, 34 : Evel m’en devoa kemennet an Aotrou da Voizez, e lakaas Aaron anezhañ dirak ar gumuniezh da virout.
Les fils d’Israël mangèrent de la manne pendant quarante ans, jusqu’à leur arrivée en pays habité ; ils mangèrent de la manne jusqu’à leur arrivée aux confins du pays de Canaan. Ex 16, 35 : Ha bugale Israel a zebras ar manna-mañ e-pad daou-ugent vloaz, kent erruout war zibennoù bro Ganaan.
La mesure utilisée, l’omèr, est un dixième de l’épha. Ex 16, 36 : An omer a zo an dekvedenn eus an efa.
💡 Informations supplémentaires
🌐 À-propos de la traduction en breton
La traduction du Livre de l’Exode en breton proposée par Bibl.bzh est basée sur le travail mené par les prêtres Pêr ar Gall et Job Lec'hvien, travail qu'ils ont édité sous la forme de cinq livres aux éditions An tour Tan en 1981. Il s'agit d'une traduction littérale de la source hébraïque appelée la Massorah, qui date de trois siècles après Jésus-Christ. Job Lec’hvien à la fin de sa vie (à partir de 2012 jusqu'en 2014) a revu tous les textes pour réduire la rigidité des traductions littérales depuis l'hébreu et afin de les améliorer pour la liturgie. Une version complète de la Bible a été éditée avec cette traduction par les éditions Penkermin en 2018. Cette traduction d'origine a été révisée et éditée par différents chrétiens bretons pour Bibl.bzh en 2025.
La traduction de la Bible en breton que nous vous présentons sur Bibl.bzh est le fruit d’un travail de plusieurs décennies par différents prêtres brittophones (voir la liste sur notre Foire aux questions), relue et corrigée par le comité « Bodad Santel » et encore améliorée pour Bibl.bzh par différents chrétiens bretons.
